Nếu có người xưng là nhân viên sàn, ngân hàng hay kỹ thuật viên gọi đến và hướng dẫn bạn cài UltraViewer, TeamViewer, AnyDesk hoặc một ứng dụng “hỗ trợ” rồi đọc mã kết nối cho họ, hãy dừng lại và cúp máy: đó là kịch bản chiếm quyền điều khiển máy để rút tiền và lấy tài khoản bán hàng. Nếu đã lỡ cài, việc cần làm ngay là ngắt mạng thiết bị, gọi ngân hàng từ một máy khác, gỡ phần mềm và thu hồi quyền đã cấp, rồi đổi mật khẩu từ thiết bị sạch.
Bài này mô tả các kịch bản hay nhắm vào chủ shop, dấu hiệu cho thấy máy đang bị điều khiển hoặc đã bị cài ứng dụng gián điệp, và cách làm sạch.
Những cuộc gọi dẫn tới câu “cài giúp em ứng dụng này”
Kẻ gian hiếm khi mở đầu bằng yêu cầu cài phần mềm. Họ tạo ra một vấn đề cấp bách trước, rồi đưa phần mềm ra như cách giải quyết:
- “Bộ phận hỗ trợ người bán”: gian hàng bị báo cáo vi phạm, sắp khóa, doanh thu bị giữ; cần kỹ thuật viên vào máy “xác minh” giúp. Biến thể khác là lời mời nâng cấp gian hàng, gắn tick xanh, được phân tích trong bài lừa nâng cấp gian hàng, tick xanh.
- “Nhân viên ngân hàng”: tài khoản shop cần cập nhật sinh trắc học, nâng hạn mức, hoặc có giao dịch đáng ngờ cần “kiểm tra trên máy”.
- “Kỹ thuật viên Facebook”: fanpage bị hạn chế quảng cáo, cần kết nối từ xa để khôi phục.
- “Cán bộ thuế”: hộ kinh doanh cần cài ứng dụng để kê khai, chuyển đổi phương thức tính thuế. Các cuộc gọi mạo danh cơ quan nhà nước được nói kỹ trong bài cuộc gọi mạo danh thuế, quản lý thị trường.
- “Hỗ trợ phần mềm bán hàng”: người tự giới thiệu là bên cung cấp phần mềm in đơn, quản lý kho, đề nghị cài bản cập nhật hoặc kết nối máy in giúp.
Điểm chung: người gọi nói rất trôi chảy, biết tên shop, thúc giục làm ngay trong lúc còn trên điện thoại, và dặn đừng cúp máy.
Phần mềm hợp pháp, cách dùng thì không
UltraViewer, TeamViewer, AnyDesk là công cụ điều khiển từ xa có thật, được dân kỹ thuật dùng hằng ngày. Bản thân chúng không phải virus, nên phần mềm diệt virus thường không cảnh báo. Khi bạn đọc mã ID và mật khẩu kết nối, người bên kia nhìn thấy màn hình và điều khiển chuột, bàn phím như đang ngồi trước máy.
Trên điện thoại Android, kẻ gian thường gửi link tải một tệp .apk đội lốt ứng dụng ngân hàng, ứng dụng thuế hoặc “ứng dụng hỗ trợ người bán”. Ứng dụng này xin quyền Trợ năng, quyền hiển thị trên ứng dụng khác, quyền đọc tin nhắn. Có đủ các quyền đó, nó có thể đọc màn hình, tự bấm, đọc OTP và phủ một màn hình giả “đang cập nhật” lên trên trong lúc tiền bị chuyển đi.
Trên iPhone, kịch bản thường là dụ chia sẻ màn hình qua cuộc gọi video, hoặc dụ cài hồ sơ cấu hình, để nhìn thấy mã OTP và mật khẩu bạn gõ.
Câu nói nào là tín hiệu phải dừng lại
Bạn không cần phân biệt nhân viên thật hay giả qua giọng nói. Chỉ cần nghe thấy một trong những câu sau là đủ để cúp máy:
- “Anh/chị tải giúp em ứng dụng này, rồi đọc cho em dãy số hiện trên màn hình.”
- “Bấm vào link em gửi qua Zalo để cài bản mới.”
- “Anh/chị vào phần Cài đặt, bật Trợ năng cho ứng dụng này.”
- “Trong lúc em xử lý, màn hình sẽ tối, anh/chị đừng tắt máy.”
- “Anh/chị đăng nhập ngân hàng để em kiểm tra số dư có bị trừ không.”
Sàn, ngân hàng và cơ quan nhà nước không gọi điện yêu cầu bạn cài phần mềm điều khiển từ xa hay mở ứng dụng ngân hàng cho họ xem. Thông báo thật nằm trong trang quản lý người bán, ứng dụng chính thức hoặc văn bản gửi đến bạn.
Dấu hiệu máy tính đang có người điều khiển
- Con trỏ chuột tự di chuyển, cửa sổ tự mở, chữ tự gõ.
- Có biểu tượng UltraViewer, TeamViewer, AnyDesk hay phần mềm lạ ở khay hệ thống góc màn hình, hoặc khung thông báo “đang có kết nối”.
- Màn hình bỗng đen hoặc hiện thông báo “đang cập nhật hệ thống” trong khi người gọi vẫn đang nói chuyện.
- Trình duyệt đăng nhập vào trang quản lý người bán, trang ngân hàng mà bạn không mở.
- Nhận email thông báo đổi mật khẩu, thêm thiết bị, thay đổi số tài khoản nhận tiền.
Dấu hiệu điện thoại đã bị cài ứng dụng gián điệp
- Có ứng dụng lạ trong danh sách được bật Trợ năng hoặc quyền Quản trị thiết bị.
- Không gỡ được một ứng dụng, nút gỡ bị mờ hoặc vừa mở cài đặt thì bị thoát ra.
- Tin nhắn OTP biến mất hoặc không đến dù ngân hàng nói đã gửi.
- Màn hình tự sáng, tự bấm, hoặc xuất hiện lớp phủ che ứng dụng ngân hàng.
- Máy nóng, tốn pin, tốn dữ liệu bất thường kể từ khi cài một ứng dụng nào đó.
Một dấu hiệu đơn lẻ như máy nóng chưa chắc là bị gián điệp. Nhưng nếu nó xuất hiện ngay sau một cuộc gọi “hỗ trợ” và lần cài ứng dụng từ link, hãy xử lý như máy đã bị chiếm.
Gỡ bỏ và làm sạch: thứ tự xử lý
- Ngắt kết nối: tắt Wi-Fi và dữ liệu di động, hoặc rút dây mạng. Kẻ gian mất quyền điều khiển ngay lập tức.
- Gọi ngân hàng từ máy khác theo số tổng đài in trên thẻ, yêu cầu tạm khóa ngân hàng số và kiểm tra giao dịch gần nhất.
- Gỡ phần mềm trên máy tính: vào Cài đặt, mục Ứng dụng, gỡ các phần mềm điều khiển từ xa bạn không chủ động dùng. Kiểm tra cả danh sách ứng dụng khởi động cùng máy.
- Thu hồi quyền trên Android: vào Cài đặt, mục Trợ năng, tắt quyền của ứng dụng lạ; vào mục Quản trị thiết bị, bỏ quyền; rồi gỡ ứng dụng. Nếu bị chặn, khởi động máy ở chế độ an toàn để gỡ.
- Trên iPhone: vào Cài đặt chung, mục Quản lý VPN và thiết bị, xóa hồ sơ cấu hình lạ; gỡ ứng dụng không rõ nguồn.
- Đổi mật khẩu từ một thiết bị sạch: email, tài khoản sàn, Facebook, Zalo, ngân hàng; đăng xuất mọi phiên khác.
- Kiểm tra lại cài đặt shop: số tài khoản nhận tiền trên sàn, quản trị viên fanpage, địa chỉ kho, sản phẩm mới bị thêm.
Nếu không chắc đã gỡ sạch, hãy sao lưu dữ liệu cần thiết rồi khôi phục cài đặt gốc hoặc cài lại hệ điều hành. Đây là cách chắc chắn nhất. Nếu tiền đã bị chuyển đi, làm tiếp theo trình tự trong bài shop vừa bị lừa: 24 giờ đầu cần làm gì.
Khi shop thật sự cần người hỗ trợ từ xa
Có lúc bạn cần thợ máy tính hay bên cung cấp phần mềm bán hàng hỗ trợ qua mạng. Khi đó hãy giữ vài nguyên tắc:
- Chính bạn là người chủ động liên hệ, qua số hoặc kênh bạn đã biết từ trước, không phải qua cuộc gọi đến.
- Đóng ứng dụng ngân hàng, đăng xuất trang quản lý người bán trước khi cho kết nối.
- Ngồi theo dõi suốt phiên, tắt kết nối ngay khi xong việc.
- Gỡ phần mềm sau khi dùng, hoặc đặt mật khẩu kết nối mới cho mỗi lần.
- Thống nhất với nhân viên: không ai được cài phần mềm điều khiển từ xa lên máy shop nếu chủ shop chưa đồng ý.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ đọc mã ID UltraViewer cho người lạ mà chưa đọc mật khẩu thì có sao không?
Chỉ có ID thì thường chưa đủ để kết nối, nhưng bạn nên gỡ phần mềm ngay và không nghe tiếp cuộc gọi. Nếu đã đọc cả mật khẩu, hãy coi như máy từng bị điều khiển: ngắt mạng, kiểm tra giao dịch ngân hàng và đổi mật khẩu từ thiết bị khác.
Phần mềm diệt virus có phát hiện được UltraViewer hay AnyDesk không?
Thường là không, vì đây là phần mềm hợp pháp. Phần mềm diệt virus hữu ích hơn với ứng dụng gián điệp trên Android hoặc mã độc, nhưng cách bảo vệ chính vẫn là không cài phần mềm theo yêu cầu của người gọi đến.
Khôi phục cài đặt gốc có mất dữ liệu shop không?
Có, khôi phục cài đặt gốc xóa toàn bộ dữ liệu trên máy. Hãy sao lưu danh bạ khách, ảnh sản phẩm, file đơn hàng trước, nhưng chỉ sao lưu dữ liệu, không sao lưu ứng dụng lạ. Sau khi khôi phục, cài lại ứng dụng từ kho chính thức.
Làm sao biết một cuộc gọi đúng là từ ngân hàng?
Cách chắc nhất là cúp máy rồi tự gọi lại tổng đài theo số in trên thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức. Tên hiển thị hay số điện thoại người gọi có thể bị giả, nên không dùng chúng làm căn cứ.
Lưu ý: Tên menu và tính năng của sàn, mạng xã hội, ngân hàng có thể thay đổi theo phiên bản. Khi có nghi ngờ, hãy kiểm tra trực tiếp trong ứng dụng hoặc kênh hỗ trợ chính thức của nền tảng, không làm theo hướng dẫn từ tin nhắn hay cuộc gọi lạ.
