File “đơn hàng”, “hóa đơn” chứa mã độc: cảnh báo cho chủ shop online

Tệp “đơn hàng”, “hóa đơn”, “báo giá” hay “khiếu nại sản phẩm” chứa mã độc là một trong những cách phổ biến nhất để kẻ gian xâm nhập máy tính của chủ shop và kế toán cửa hàng. Dấu hiệu cần dừng tay ngay: tệp nén có mật khẩu, tệp có đuôi .exe, .scr, .lnk, .js, .iso, .apk, tài liệu Word hoặc Excel đòi “bật nội dung” hay “enable macro”, và mọi tệp được gửi kèm lời giục mở gấp. Nếu lỡ mở, hãy ngắt mạng máy đó, dùng một thiết bị khác để đổi mật khẩu tài khoản bán hàng, email, ngân hàng, rồi quét máy.

Bài viết tập trung vào tình huống của người bán: tệp đến qua email, Zalo, Messenger, từ người tự xưng là khách sỉ, nhà cung cấp hay khách khiếu nại.

Vì sao máy tính bán hàng là mục tiêu béo bở

Máy tính dùng để bán hàng thường lưu cùng lúc rất nhiều thứ quý: phiên đăng nhập Kênh Người Bán, fanpage, Zalo PC, email, đôi khi cả ngân hàng điện tử và phần mềm kế toán. Nhiều loại mã độc phổ biến hiện nay được viết ra để đánh cắp mật khẩu và phiên đăng nhập đã lưu trên trình duyệt. Lấy được những thứ này, kẻ gian có thể vào thẳng tài khoản mà không cần mật khẩu hay mã OTP, vì trình duyệt đã ghi nhớ trạng thái đăng nhập.

Người bán cũng có thói quen khiến kẻ gian dễ làm việc: mở tệp từ người lạ là chuyện thường ngày. Khách gửi ảnh mẫu, nhà cung cấp gửi bảng giá, đối tác gửi hợp đồng. Một tệp độc lẫn trong hàng chục tệp thật rất dễ lọt qua.

Những cái cớ gửi tệp nhắm vào người bán

Khách sỉ gửi “đơn đặt hàng số lượng lớn”

Một người nhắn qua fanpage hoặc Zalo, hỏi giá sỉ nhiệt tình rồi gửi “danh sách mã hàng cần lấy” dạng tệp nén. Lời mời gọi đơn lớn khiến chủ shop háo hức mở ngay. Dấu hiệu đáng ngờ: chưa trao đổi gì cụ thể đã gửi tệp, tệp nén có mật khẩu ghi sẵn trong tin nhắn, hoặc yêu cầu mở trên máy tính “vì trên điện thoại không xem được”.

Khách khiếu nại kèm “ảnh và video sản phẩm lỗi”

Cái cớ này đánh vào nỗi lo bị đánh giá xấu. Kẻ gian đe dọa sẽ báo cáo shop, rồi gửi “bằng chứng” trong một tệp nén hoặc đường link tải về. Ảnh thật gửi trực tiếp trong khung chat là bình thường, nhưng ảnh phải tải về dạng tệp chạy được thì không.

Nhà cung cấp gửi “hóa đơn”, “báo giá mới”, “phiếu xuất kho”

Thường nhắm vào kế toán hoặc người phụ trách nhập hàng. Email có thể mạo danh đúng tên một nhà cung cấp quen, thậm chí chen vào giữa một chuỗi email cũ nếu hộp thư của đối tác đã bị xâm nhập. Đi kèm hay có yêu cầu “cập nhật số tài khoản thanh toán”. Mọi thay đổi số tài khoản nhận tiền của đối tác đều phải được xác nhận lại bằng cách gọi vào số điện thoại bạn đã có từ trước.

“Thông báo thuế”, “biên bản vi phạm”, “quyết định xử phạt”

Giả danh cơ quan nhà nước hoặc sàn, gửi tệp “văn bản” cần xem gấp. Kịch bản này thường đi kèm cuộc gọi, phân tích chi tiết trong bài cuộc gọi mạo danh thuế, quản lý thị trường nhắm vào hộ kinh doanh online. Trên điện thoại Android, “văn bản” có khi là tệp .apk, tức là một ứng dụng, cài vào là trao quyền điều khiển máy.

Đuôi tệp nào cần dừng tay

Windows mặc định ẩn phần đuôi tệp, nên “hoa-don.pdf.exe” sẽ hiện ra như “hoa-don.pdf”. Việc đầu tiên nên làm là bật hiển thị đuôi tệp trong File Explorer (thẻ View, mục File name extensions). Sau đó, đối chiếu với bảng sau:

Ảnh thật (.jpg, .png), video thật (.mp4) và tệp PDF thông thường ít rủi ro hơn nhiều, nhưng không có nghĩa tuyệt đối an toàn: một tệp PDF vẫn có thể chứa link dẫn tới trang đăng nhập giả.

Mở tệp an toàn: quy trình cho cửa hàng nhỏ

1. Hỏi lại qua kênh khác. Nhà cung cấp gửi hóa đơn qua email thì gọi điện hỏi. Khách sỉ gửi tệp thì đề nghị gửi nội dung trực tiếp trong khung chat hoặc ảnh chụp.
2. Xem trước trên trình duyệt hoặc dịch vụ lưu trữ đám mây thay vì tải về máy. Tài liệu văn phòng mở bằng trình xem trên web không chạy macro.
3. Không bao giờ bấm Enable Content / Enable Macros với tài liệu từ người ngoài. Báo giá thật không cần macro để đọc.
4. Không giải nén tệp có mật khẩu từ người lạ. Nếu buộc phải xem, nhờ họ gửi nội dung ở dạng khác.
5. Tách máy. Nếu có thể, dùng một máy hoặc một tài khoản Windows riêng để mở tệp từ khách, không đăng nhập ngân hàng và Kênh Người Bán trên đó.

Những tin nhắn này thường đi cùng các chiêu giả danh sàn để lấy mật khẩu, xem thêm bài phishing nhắm vào người bán trên sàn thương mại điện tử.

Lỡ mở rồi: làm gì trong ba mươi phút đầu

1. Ngắt mạng máy đó: rút dây mạng hoặc tắt Wi-Fi. Đừng tắt nguồn vội nếu bạn định nhờ người có chuyên môn kiểm tra.
2. Dùng điện thoại hoặc máy khác để đổi mật khẩu theo thứ tự: email đăng ký shop, tài khoản người bán, fanpage và tài khoản Facebook quản trị, Zalo, ngân hàng điện tử.
3. Đăng xuất khỏi tất cả các phiên ở mỗi dịch vụ có tùy chọn này, vì phiên đăng nhập bị đánh cắp vẫn dùng được dù bạn đã đổi mật khẩu.
4. Kiểm tra tài khoản nhận tiền, tài khoản phụ, quản trị viên fanpage xem có gì bị thêm hay thay đổi.
5. Báo cho ngân hàng nếu máy đó từng đăng nhập ngân hàng điện tử.
6. Quét máy bằng phần mềm bảo mật đã cập nhật. Nếu còn nghi ngờ, cách chắc chắn nhất là sao lưu dữ liệu cần thiết rồi cài lại hệ điều hành.

Những dấu hiệu cho thấy máy hay điện thoại đã bị cài phần mềm theo dõi được liệt kê trong bài cách nhận biết thiết bị bị cài phần mềm gián điệp. Nếu tệp độc là loại mã hóa dữ liệu đòi tiền chuộc, bản sao lưu tách rời là thứ cứu bạn, xem bài sao lưu dữ liệu cho shop online nhỏ.

Thiết lập máy tính cửa hàng để giảm rủi ro

• Bật hiển thị đuôi tệp trên mọi máy của cửa hàng.
• Giữ Windows Security (Microsoft Defender) hoặc phần mềm bảo mật bạn chọn luôn bật và tự cập nhật.
• Cập nhật Windows, trình duyệt, bộ Office thường xuyên; không cài phần mềm bẻ khóa.
• Nhân viên dùng tài khoản Windows thường, không có quyền quản trị, để mã độc khó cài sâu.
• Hạn chế lưu mật khẩu ngân hàng trên trình duyệt của máy dùng chung.
• Thống nhất một quy tắc với cả nhóm: tệp lạ, nhất là tệp nén có mật khẩu, phải hỏi chủ shop trước khi mở.

Không cần biết nhiều về công nghệ để tránh phần lớn các tệp độc. Chỉ cần thói quen dừng lại vài giây, nhìn đuôi tệp và hỏi lại người gửi qua kênh khác.